AI'nin Yalanları ve Telif Hakkı İhlalini Nasıl Önleriz? AI Ürünlerini Güvenli Bir Şekilde Kullanmak İçin AI İç Yönetmelikleri Nelerdir?

Yapay zekayı iş dünyasında bir itici güç haline getirebilir misiniz yoksa marka itibarını zedeleyen bir unsur mu yaparsınız? Bu ayrım noktası, etkili bir “AI İç Yönetmeliği”nin varlığına bağlıdır. Özellikle telif hakkı ihlalleri veya halüsinasyon kaynaklı yanlış bilgilerin yayılması, bir kez meydana geldiğinde sadece yasal yaptırımlara değil, aynı zamanda Japonya’daki müşterilerden biriktirdiğiniz güvenin anında kaybolmasına neden olabilir.

Bu makalede, iş dünyasında rekabet gücünü korurken güvenli bir yapay zeka kullanımını sağlamak için şu anda öncelik verilmesi gereken uyum sistemi ve düzenleme geliştirme rehberini Japonya’da açıklıyoruz.

AI Tarafından Üretilen Ürünlerin “Kalitesi” ve “Hakları” Konusunda Gizli Tehlikeler

Üretici AI, sıfırdan bir şey yaratmak için gereken büyük çabayı azaltarak, yaratıcı işlerden idari görevlere kadar birçok alanda dramatik bir verimlilik sağlayan cazip bir araç olarak yerini almıştır. Ancak, bu kolaylığın arkasında, geleneksel IT araçlarından temelde farklı olan hukuki riskler bulunmaktadır.

Üretici AI’nın oluşturduğu çıktılar, mevcut geniş öğrenme verilerine dayanarak olasılıksal olarak elde edilir ve bu üretim süreci bir kara kutu gibi işlediğinden, kullanıcılar farkında olmadan başkalarının haklarını ihlal edebilir veya gerçekmiş gibi görünen yalanları yayabilirler.

İş dünyasında “AI tarafından yapıldı” şeklindeki bir savunma kabul görmez. AI’yı iş süreçlerine entegre eden şirketler veya kullanan bireyler, bu çıktılardan doğan hukuki sorumluluğu üstlenirler. Uygunsuz bilgi yayılımı nedeniyle itibar zedelenmesi veya telif hakkı ihlali nedeniyle tazminat taleplerinden kaçınmak için, durumu çalışanların inisiyatifine bırakmak yerine, organizasyon olarak net “koruyucu önlemler” belirlemek gereklidir. Japonya’daki en güncel yasalar ve kılavuzlar doğrultusunda, telif hakkı ihlali mağduru veya faili olmaktan kaçınarak, yanlış bilgi yayılımını önlemek için sağlam iç düzenlemeler hızla oluşturulmalıdır.

Risk 1: Japonya’da Telif Hakkı İhlalinin Faili Olmamak İçin

Japonya’da iş dünyasında yapay zeka kullanılırken en çok endişe edilen konulardan biri, başkalarının telif haklarını ihlal ederek hukuki sorumluluk altına girmektir. Yapay zeka, yapısı gereği, öğrenme verilerinde yer alan mevcut eserlerin özelliklerini yansıtan içerikler üretme eğilimindedir. Bu süreci doğru bir şekilde anlamak ve hangi durumlarda “ihlal” olarak değerlendirileceğini net bir şekilde kavramak, savunma stratejisinin ilk adımını oluşturur.

Japon Hukuku Altında Üretilen AI ve Telif Hakkı Mekanizması

Üretilen AI, girilen talimatlara (komutlar) göre, öğrenilen büyük veri yığınlarından desenler çıkararak yeni içerikler üretir. Bu süreçte, AI “bilginin anlamını” anlamaz, yalnızca istatistiksel olasılıklara dayanarak bir sonraki kelimeyi veya pikseli tahmin eder. Bu nedenle, belirli bir yaratıcının eserine veya belirli bir telif hakkına sahip esere çok benzeyen içerikler, kullanıcının niyetine aykırı olarak üretilebilir.

Japon Kültür İşleri Ajansı tarafından yayımlanan “AI ve Telif Hakkı Üzerine Düşünceler” belgesine göre, AI tarafından üretilen içeriklerin telif hakkı ihlali değerlendirmesi, normal telif eserleriyle aynı çerçevede yapılır. Özellikle, mevcut telif eserleriyle “benzerlik” ve “dayanıklılık” tespit edildiğinde ihlal oluşur.

Referans: Japon Kültür İşleri Ajansı｜AI ve Telif Hakkı Hakkında

İhlalin Oluşması İçin İki Ana Şart: “Benzerlik” ve “Dayanıklılık”

Benzerlik, üretilen çıktının mevcut bir eserle aynı veya onun yaratıcı ifadelerinin özünü paylaşan bir durumda olmasını ifade eder. Öte yandan, dayanıklılık, mevcut bir eserin “temel alınarak” oluşturulmuş olmasını ifade eder. Geleneksel Japon telif hakkı ihlallerinde, eserin yaratıcısının o eseri görüp görmediği odak noktası olurken, yapay zeka (AI) tarafından üretilen içeriklerde, AI’nın öğrenme verilerinde o eserin bulunup bulunmadığı önemli bir değerlendirme kriteri haline gelir.

Özellikle sorun teşkil eden nokta, kullanıcı mevcut eseri bilmese bile, AI’nın o eseri öğrenmiş olması durumunda dayanıklılığın kabul edilebilme olasılığıdır. Bu duruma “Kara Kutu Problemi” denir. Japonya Kültür Ajansı’nın görüşüne göre, öğrenme verilerinin içeriği belirsiz olsa bile, AI’nın internet üzerindeki bilgileri geniş çapta öğrenmesi ve üretilen içeriğin mevcut eserlerle belirgin bir benzerlik göstermesi durumunda, dayanıklılığın daha kolay varsayılabileceği belirtilmiştir.

Referans: Kültür Ajansı｜Reiwa 5 (2023) Yılı Telif Hakkı Semineri AI ve Telif Hakkı (P48)

Japon Telif Hakkı Kanunu’ndaki Hak Sınırlama Hükmünün (Madde 30-4) Kapsamı ve Sınırları

Japon Telif Hakkı Kanunu’nun 30. maddesinin 4. fıkrası, AI’nin öğrenme aşamasında, eserlerde ifade edilen düşünce veya duyguları kendisi “keyif almak” amacı taşımadığı sürece, telif hakkı sahibinin izni olmadan kullanılabileceğini belirtir. Bu, bilgi analizi gibi keyif alma amacı taşımayan kullanımları geniş bir şekilde kabul eder ve Japonya’daki AI geliştirmelerini destekleyen önemli bir yasal temel oluşturur.

Ancak, bu hüküm yalnızca “öğrenme” aşamasına yöneliktir ve üretilen şeylerin “kullanım” aşamasına uygulanmaz. Ayrıca, belirli bir yaratıcının tarzını doğrudan çıkarmayı amaçlayan ek öğrenme (LoRA vb.) yapıldığında, “keyif alma” amacının da mevcut olduğu kabul edilebilir ve bu durumda Madde 30-4’ün uygulanamayabileceğine dikkat edilmelidir.

AI Şirket İçi Düzenlemeler: Prompt ve Hizmet Seçimi

AI şirket içi düzenlemelerinde, bağımlılık riskini en aza indirmek için giriş aşamasında sınırlamalar getirmek etkili bir yöntemdir. Özellikle, promptlara belirli sanatçı isimleri veya spesifik eser adları eklenmesi prensip olarak yasaklanmalıdır. Ayrıca, Image-to-Image (i2i) gibi mevcut görüntülerin yüklenerek üretim yapıldığı özellikler için, şirketin hak sahibi olduğu veya hak ilişkilerinin net olduğu materyallerle sınırlı bir kullanımın sağlanması gereklidir.

Bunun yanı sıra, kullanılacak AI hizmetlerinin seçimi de önemlidir. Ücretli planlar arasında, telif hakkı ihlali riskini karşılayan “telif hakkı muafiyeti” sunan hizmetler bulunmaktadır, ancak bu hizmetlerin uygulanma koşullarını dikkatlice incelemek ve şirket içi güvenlik standartlarına uygun olanları seçme sürecini düzenlemelere dahil etmek önerilir.

Aşağıdaki tablo, telif hakkı ihlalini önlemek için şirket içi düzenlemelerde düzenlenmesi gereken kontrol noktalarını özetlemektedir.

Risk 2: AI Tarafından Oluşturulan Ürünlerde “Telif Hakkı” Oluşur mu? (Mağdur Olmamak İçin)

AI kullanarak bir ürün oluşturduğunuzda, bu ürünün başka bir şirket tarafından izinsiz kullanılması durumunda, kendi haklarınızı savunup savunamayacağınız da önemli bir konudur. Japonya’daki mevcut yasal yorumlara göre, AI’nın tamamen kendi başına oluşturduğu ürünlerde telif hakkı oluşmaz. Şirketlerin oluşturulan ürünlerin haklarını güvence altına alması ve bunları entelektüel mülkiyet olarak koruması için belirli koşulları yerine getirmesi gerekmektedir.

“Japon Telif Hakkı Yasası Altında ‘Eser’ Tanımı ve Yaratıcılık Eşiği”

Japon Telif Hakkı Yasası’nın 2. maddesinin 1. fıkrasının 1. bendinde, eser “düşünce veya duygunun yaratıcı bir şekilde ifade edilmesi” olarak tanımlanmıştır. AI, ne “düşünce” ne de “duygu” taşıyan bir makine olduğundan, AI tarafından otomatik olarak üretilen içerikler eser olarak kabul edilmez. Dolayısıyla, birinin AI’ya kısa bir komut girerek elde ettiği sonuçlar, genellikle “yaratıcı katkı” içermediği için yasal olarak korunmaz ve herkesin serbestçe kullanabileceği bir durumda (kamu malına yakın bir durumda) bırakılır.

Bir içeriğin eser olarak kabul edilmesi için, insanın AI’yı bir “araç” olarak ustalıkla kullanması ve insana “yaratıcı niyet” ve “yaratıcı katkı” tanınması gerekmektedir. Basit talimatların ötesine geçerek, insanın ifade içeriğini esasen kontrol edip etmediği, hakların doğup doğmayacağını belirleyen kritik bir noktadır.

Japon Hukuku Altında Hakları Güvence Altına Almak İçin “Araç” Olarak Kullanım

Japonya’da hangi tür eylemlerin yaratıcı katkı olarak kabul edileceği konusunda, aşağıdaki unsurlar bütüncül bir şekilde değerlendirilir. İlk olarak, yönlendirmenin içeriğinin somut ve detaylı olması gereklidir. Sadece “kedi resmi” demek yerine, kompozisyon, renk kullanımı, fırça tekniği gibi detayları belirterek, deneme yanılma yoluyla ideal ifadeyi daraltma süreci gereklidir. Ardından, AI tarafından üretilen çıktıya insanın ekleme veya düzeltme yapması ya da birden fazla üretimi birleştirerek yeni bir yapı eklemesi önemlidir. Bu şekilde insan eliyle yapılan katkılar genellikle eser niteliği taşır.

Japon şirketleri açısından, iş süreçlerinde oluşturulan AI üretimlerinin başka şirketler tarafından taklit edilmesi durumunda karşı koyabilmek için, üretim sürecinin (yönlendirme geçmişi ve düzeltme kayıtları) saklanması gibi bir operasyonel akışın oluşturulması önerilir.

Japonya’da İş Amaçlı Oluşturulan AI Ürünlerinin Hak Sahipliği

Çalışanlar, iş kapsamında yapay zekayı (AI) kullanarak yaratıcı katkılarda bulunup bir eser tamamladıklarında, bu eserin hakları kime ait olur? Japonya Telif Hakkı Yasası’nın 15. maddesi (görev eseri) uyarınca, bir kurumun inisiyatifiyle, iş kapsamında çalışan bir kişinin görev gereği oluşturduğu ve kurum adına yayımlanan eserlerin yazarı, aksi belirtilmedikçe, o kurum olur.

AI kullanıldığında bile, insan tarafından yapılan yaratıcı katkılar tanınırsa, bu görev eseri çerçevesi uygulanabilir. Ancak, AI’nın kendi başına oluşturduğu (insan katkısı olmayan) kısımlar için telif hakkı oluşmaz ve bu nedenle 15. madde uygulanamaz. Şirket içi düzenlemelerde, AI ürünlerinin haklarının şirkete ait olduğunu açıkça belirtmek ve yaratıcı katkılarla kullanımını teşvik eden maddeler eklemek önemlidir.

Aşağıdaki tablo, AI ürünlerinin eser niteliğinin tanınması için gerekli unsurları ve değerlendirme noktalarını göstermektedir.

Risk 3: Japon Hukuku Altında Halüsinasyon (AI’nin Yalanları) Karşısında Hukuki Savunma

Japonya’da üretilen yapay zekanın karşılaştığı önemli teknik sorunlardan biri, halüsinasyon (yanılsama) problemidir. Bu, yapay zekanın gerçekçi görünen yalanlar üretmesi durumudur ve iş dünyasında yanlış bilgilerin yayılmasıyla itibar zedelenmesi veya yanlış verilere dayalı kararlar alınması gibi ciddi sonuçlar doğurabilir.

Halüsinasyonların Gerçek Yüzü ve İş Dünyasındaki Zararları

Halüsinasyonlar, yapay zekanın doğruluğu kontrol etmediği, bunun yerine kelime dizilimlerinin olasılıksal doğruluğunu hedeflediği için ortaya çıkar. Bu durum, var olmayan emsal kararların uydurulmasına veya hayali olayların gerçekmiş gibi rapor edilmesine yol açabilir. Gerçekten de, Amerika Birleşik Devletleri’nde bir avukatın, yapay zeka ile oluşturduğu belgelerde hayali emsal kararlar yer alması nedeniyle mahkemede büyük bir sorun yaşandığı bildirilmiştir.

Japonya’da şirket faaliyetlerinde, halüsinasyon içeren bilgilerin dışarıya aktarılması durumunda aşağıdaki yasal riskler ortaya çıkabilir. İlk olarak, belirli bir kişi veya kurumun itibarını zedeleyen içerikler varsa, bu durum iftira nedeniyle tazminat sorumluluğunu doğurabilir. İkinci olarak, yanlış piyasa verileri veya mali tahminlere dayalı yatırım kararları alınırsa, iyi bir yönetici olarak dikkat yükümlülüğünün (善管注意義務) ihlali söz konusu olabilir. Ayrıca, müşterilere yanlış ürün özellikleri veya hukuki yorumlar sunulursa, sözleşmeye dayalı yükümlülüklerin ihlali veya iş engelleme suçlamalarıyla karşılaşılabilir.

Teknik Önlemler: RAG (Arama Genişletilmiş Üretim) Kullanımı

Teknik bir savunma önlemi olarak, RAG (Retrieval-Augmented Generation) uygulaması etkili bir yöntemdir. Bu teknoloji, yapay zekanın yanıt üretirken dışarıdan belirsiz ve çok sayıda bilgi yerine, önceden şirket tarafından hazırlanmış doğru belgeler veya güvenilir veri tabanlarına başvurmasını sağlar. Bu sayede, yanıtların dayandığı temeller netleşir ve halüsinasyon riskini büyük ölçüde azaltmak mümkün olur.

Ancak, RAG uygulandığında dahi, insan kontrolünün gereksiz hale geldiği anlamına gelmez. Yapay zeka, referans materyalleri yanlış yorumlayabilir veya eksik özetler yapabilir, bu nedenle insan denetimi hâlâ önemlidir.

Uygulamada Önlemler: Gerçek Kontrolünün Zorunlu Kılınması

Şirket içi düzenlemelerde en önemli olan, AI çıktılarının sorgusuz sualsiz kabul edilmemesi ve insan tarafından yapılan “gerçek kontrolünün” bir süreç olarak zorunlu kılınmasıdır. Japonya Ekonomi, Ticaret ve Sanayi Bakanlığı ile İçişleri ve İletişim Bakanlığı tarafından hazırlanan “AI İşletmecileri İçin Kılavuz“da da belirtildiği gibi, AI kullanıcılarının çıktıların doğruluğunu anlaması ve sorumluluk alarak kullanım kararlarını vermesi gerekmektedir.

Referans: Japonya Ekonomi, Ticaret ve Sanayi Bakanlığı｜AI İşletmecileri İçin Kılavuz

Özellikle, AI tarafından sunulan gerçekler ve rakamlar, mutlaka resmi kurumların web siteleri, kamu istatistikleri ve resmi basın bültenleri gibi birincil bilgilerle karşılaştırılmalıdır. Özellikle dışa yönelik belgeler, yüksek değerli işlemlerle ilgili materyaller ve yasal geçerliliği olan belgeler için, AI tarafından üretilmiş olduklarının farkında olarak sıkı bir çift kontrol sistemi düzenlemelere dahil edilmelidir.

AI İçin Haklar ve Doğruluk Yönetimi İçin Şirket İçi Düzenleme Örneği

Buraya kadar yapılan risk analizine dayanarak, şirket içi düzenlemelere dahil edilmesi gereken maddelerin örneklerini sunuyoruz. Düzenlemeler, yalnızca “yasaklar” değil, aynı zamanda “kullanım süreçlerini” de tanımlayarak çalışanların AI’yi güvenli bir şekilde kullanabilmeleri için bir kılavuz oluşturur.

Prompt Girişi Sırasındaki Yasaklar (Telif Hakkı ve Güvenlik İlgili)

Düzenleme Örneği:

1. 1. Kullanıcılar, oluşturucu AI’ye giriş (prompt) yaparken, belirli bir kişi, ünlü veya sanatçının adını girip, onların tarzını veya özelliklerini taklit ettirecek talimatlar vermemelidir.

1. 1. Mevcut resimler, belgeler, kaynak kodları gibi telif hakkına sahip eserleri girip, bunları uyarlamak veya değiştirmek istediklerinde, yalnızca şirketin bu eserlerin yasal hak sahibi olduğu veya AI kullanımı için izin aldığı durumlarla sınırlıdır.

1. 1. Öğrenme verisi olarak kullanılma potansiyeli olan hizmetlerde, şirketin gizli bilgileri, kişisel bilgileri ve başkalarının gizli telif eserlerini girmek kesinlikle yasaktır.

AI Ürünlerinin Kullanım Süreci (Doğruluk ve Benzerlik Kontrolü)

Düzenleme Örneği:

1. 1. AI ürünlerini dışa yönelik materyaller, tanıtımlar, ürünler veya hizmetlerde kullanırken, sorumlu kişi mevcut eserlerle benzerlik olup olmadığını Google Görsel Arama veya ticari kopya kontrol araçları gibi nesnel yöntemlerle kontrol etmelidir.

1. 1. AI tarafından üretilen gerçekler, sayılar, tarihsel arka planlar, yasal yorumlar gibi bilgilerin, mutlaka güvenilir bir birincil bilgi kaynağı (resmi veriler, resmi belgeler vb.) ile karşılaştırılması ve bir insan tarafından doğruluğunun onaylanması gerekmektedir.

1. 1. Önemli karar alma süreçlerinde AI ürünlerini kullanırken, oluşturma süreci (kullanılan prompt, karşılaştırılan kaynaklar) kayıt altına alınmalı ve üst yönetim veya uzman birimden onay alınmalıdır.

Ticari Kullanımda Sözleşme Yeniden Kontrol Akışı

Düzenleme Örneği:

1. 1. Oluşturucu AI hizmetlerini ticari kullanım veya dış dağıtım amacıyla kullanırken, sorumlu kişi ilgili hizmetin en güncel kullanım şartlarını kontrol etmeli ve ticari kullanımın uygunluğu ile ürünlerin hak sahipliği konusunda bir sorun olmadığını önceden doğrulamalıdır.

1. 1. Hizmet sağlayıcı, kullanım şartlarını değiştirdiğinde, bu değişiklikler hızla incelenmeli ve şirket içi düzenlemelerle uyumluluğu yeniden değerlendirilmelidir.

Özet: Japon Hukuku Altında AI’yi Güvenli Kullanmak İçin AI İç Yönetmelikleri İçin Avukata Danışın

Üretken yapay zeka (AI), doğru bir şekilde kontrol edildiğinde insan yaratıcılığını ortaya çıkarabilir ve iş verimliliğini olağanüstü bir seviyeye yükselten “mükemmel bir asistan” haline gelir. Ancak, bu asistan bazen başkalarının telif hakkı gibi haklarını ihlal edebilir ve inandırıcı yalanlar söyleyerek organizasyonu zor duruma sokma potansiyeline sahiptir. Bu makalede ayrıntılı olarak ele alınan riskler, AI kullanımını sınırlamak için değil, risklerin doğasını doğru bir şekilde anlayarak ve uygun “koruyucu önlemler” oluşturarak, gaz pedalına maksimum düzeyde basabilmek için tasarlanmıştır.

Japonya’da şirketlerin AI yönetimini oluşturması artık bir seçenek değil, sürdürülebilir yönetim için zorunlu bir koşuldur. Telif Hakkı Yasası, AI işletmecileri için kılavuzlar ve Kültür İşleri Ajansı’nın en son görüşlerini yansıtan iç yönetmelikleri düzenlemek ve nihai sorumluluğu insanın taşıdığı “Human-in-the-loop” sistemini kurmak, AI çağında iş dünyasında başarıyı belirleyecektir.

Ofisimiz Tarafından Sunulan Çözümler

Monolith Hukuk Bürosu, IT, özellikle internet ve hukuk alanlarında geniş deneyime sahip bir hukuk bürosudur. Japonya’da AI iş dünyası birçok hukuki risk taşır ve AI ile ilgili hukuki sorunlara hakim bir avukatın desteği zorunludur. Ofisimiz, AI konusunda uzmanlaşmış avukatlar ve mühendislerden oluşan bir ekiple, ChatGPT gibi araçları kullanan AI iş dünyasına yönelik olarak, sözleşme hazırlama, iş modeli uygunluk değerlendirmesi, fikri mülkiyet haklarının korunması, gizlilik uyumu ve AI iç yönetmeliklerinin düzenlenmesi gibi ileri düzeyde hukuki destek sağlamaktadır. Detaylar için aşağıdaki makaleye göz atabilirsiniz.

AI (ChatGPT vb.)